Historia miejscowości

Zamieszkiwana na terenach Osiek osada kultury łużyckiej prawdopodobnie w czasie zasiedleń na prawie niemieckim (około 1198 - 1201) rozrosła się do rozmiarów wsi. O przebiegu lokalizacji może świadczyć nazwa miejscowości: Osiek. Ta daleko rozpowszechniona nazwa (w Polsce jest około 50 miesjcowośći o tej samej nazwie) jest pochodzenia czeskiego i oznacza wyrąb, karczowanie, wycinanie.

Nazwa miejscowości w dziejach:

  • 1200 - Osech 
  • 1267 - Osek 
  • 1276 - Ossek 
  • 1315 - Ossecz 
  • 1350 - Ossyk 
  • 1385 - Ossik 
  • 1785 - Ossig 
  • 1945 - Osiek

Pierwsze wzmianki

Wioska Osiek wymieniona jest po raz pierwszy (jako Osech) w roku 1200 w związku z parafią Pozarzysko, kiedy to biskup Jarosław z Wrocławia na nowo zaszeregował dziesięcinę dla tamtejszego kościoła. Z tego okresu pochodzi cmentarz szkieletowy założony w południowo - wschodniej części miejscowości. W latach 70 - tych ubiegłego wieku prowadzone były na nim prace archeologiczne.

Odkryto 83 groby, a w nich oprócz szczątków ludzkich, ozdoby z ołowiu, brązu, srebra, szkła, okucia, a także srebrny denar Bolesława Śmiałego. Jak dowiadujemy się z dokumentów w roku 1310 biskup podniósł dziesięcinę do wysokości 6 marek. Część dziesięciny była oddawana również dla kościoła w Rusku. Kolejny dokument, tym razem prawa niemieckiego, mówiący o Osieku pochodzi z roku 1315. W jednym z pism wymienione zostały nazwiska wójta i radców sądowych.

O pierwszych mieszkańcach na prawie niemieckim pozostało w zapiskach: 

  • 09.03.1276 - Karstannus, książęcy komisarz geodezyjny z Osieka, występował w Świdnicy jako świadek 
  • 27.01.1315 - Siffirid zwany von Baruth, pan w Osieku 
  • 1385 - Wernher von Owluk, pan z Osieka

W roku 1319 książe Henryk z Jawora zezwolił panom von Baruth na wykupienie wszystkich dóbr w Osieku. Od tego okresu Osiek należał do rodziny von Baruth. Jednakże Osiek nie pozostał na długo we władaniu tejże rodziny, gdyż już na przełomie XIV/XV wieku miejscowość należała do rodziny von Owluk. W roku 1407 część Osieka należąca do Nicola von Owluk została kupiona przez Benedyktynki z Lubomierza (na zdjęciu obok ostatnia opatka opactwa). Druga część wsi, należąca do Konrada von Owluk została zakupiona przez te same siostry rok później. Klasztor we wsi zajmował się m.in. wyższym i niższym sądownictwem. Przez okres 400 lat panowania zakonu nad wsią, przyjeżdżała doń opatka w towarzystwie przynajmniej jednej starszej panny na tzw. "Dzień Sądu". Zarząd dóbr fundacyjnych sprawował powołany specjalnie do tego wójt. Kolejne wzmianki o Osieku pochodzą z roku 1602, w związku z zamieszkami religijnymi i wakatem urzędu proboszcza w Osieku. (Więcej patrz: Kościół). W roku 1666 dziesięcinę płaciło 48 włók. Wtedy Osiek leżał jeszcze na terenach Svidnicensi tj. Świdnicy. W omawianym okresie w wielu okolicznych miejscowościach wykształciły się samodzielne posiadłości ziemskie lub rycerskie. Rozwoju tego typu własności nie zaobserwowano w Osieku, gdyż dla mieszkańców niejeden rycerz - posiadacz ziemski był rabusiem. Przyczyn tego sądu można doszukiwać się w bliskim sąsiedztwie Pyszczyna, gdzie tamtejszego właściciela - rycerza uważano za złoczyńcę. Osiek będący własnością sióstr Benedyktynek pozostał czystą wsią chłopską z wyznaczonym dziedzicznym sołtysem do roku 1812.

W roku 1810 doszło do zniesienia poddaństwa dziedzicznego oraz kasaty duchowych fundacji i klasztorów. Dobra klasztorne w Osieku stanęły do sprzedaży. Chłopi z Osieka kupili je wraz z prawem łowieckim za 39.350 talarów. Podczas gdy grunty podzielone zostały między chłopami, folwark przeszedł w ręce sołtysa dziedzicznego Steinera. Wielkość ówczesnych gospodarstw była mała i średnia. Zagrody budowane były w XIX wieku w formie tzw. podwórka frankońskiego, które otoczone były budynkami, murami i bramą w kształcie czworoboku, co umożliwiało bezpiecznie przechowywanie i przetwarzanie zwiezionych zbiorów i zapasów. W XIX wieku Osiek wraz z Bogdanowem posiadały wspólną Ochotniczą Straż Pożarną z typowym dla swego czasu wyposażeniem. Stara remiza stała w dolnej części wsi obok kuźni. Około roku 1925 gmina zleciła budowę nowej remizy z wieżą koło szkoły, która później wykorzystywana była ze względu na swoją wysokość jako sala gimnastyczna. W centralnej części miejscowości znajdowały się w omawianym okresie również: dom gminny, gospoda, sklep, kuźnia, rzeźnia, poczta, lekarz, warsztat maszyn rolniczych, stelmach. Wśród zapisów z roku 1828 znaleźć można także wzmiankę o jeszcze jednym budynku, który znajdował się przy drodze w kierunku nowego młyna. Służył on wówczas tak ważnej wówczas i kwitnącej uprawie lnu wykorzystywanego do produkcji płótna. W południowo - wschodniej części wioski znajdował się również pałac z XIX wieku.

Szkoła

W tych samych zapiskach jest mowa o budynku szkoły katolickiej istniejącej w Osieku prawdopodobnie już od późnego średniowiecza, zbudowanym w roku 1789. Do tej szkoły chodziły także 10 - letnie, katolickie dzieci z Mieczkowa. Do czasów republiki Weimarskiej nad głównym wejściem istniał napis:

"Dzieci, przychodźcie i uczcie się szanować Boga, króla i rodziców".

Na parceli szkolnej istniała stajnia i stodoła, gdyż do I wojny światowej nauczyciele zajmowali się też rolnictwem. Mieszkający w budynku szkolnym nauczyciel był równocześnie organistą i prowadził chór parafialny. Drugi nauczyciel miał do dyspozycji mieszkanie w domu gminnym w dolnej części wsi. Klasy 1 i 2, 3 i 4, 5-8 pobierały naukę wspólnie. Klasa na piętrze przeznaczona była dla roczników 5-8, a sala na parterze dla klas młodszych. Dzięki staraniom nauczyciela Huberta Pietscha można było urządzić w roku 1938 boisko sportowe na terenach gminnych. Znajdowało się tam boisko piłkarskie, bieżnia i skocznia. Dla ochrony od wiatru zasadzono płot z drzew i krzewów. W zwyczaju było fotografowanie uczniów ze swoimi nauczycielami. Niektóre z tych zdjęć przetrwały II wojnę światową. Tuż po II wojnie światowej szkoła na nowo rozpoczęła działalność. Kronika szkoły o pierwszym roku swojej powojennej działalności pisze:

Dawny dom zakonny Elżbietanek "Do wsi Osiek przybywali repatrianci z ziem wschodnich dawnej Polski, przeważnie z województwa lwowskiego i stanisławowskiego oraz przesiedleńcy z woj. kieleckiego. Wieś została częściowo zniszczona w czasie działań wojennych w okresie II wojny światowej. Spalone zostały najokazalsze budynki, jak sklep, ośrodek zdrowia i poczta [(budynki te można zobaczyć na widokówkach Osieka z lat 1900-1940). O końcu wojny i walkach o Osiek wspomina była mieszkanka Osieka s. Bertranda - jadwiżanka. Budynek szkolny ocalał. Dnia 15 lutego 1946 roku został mianowany pierwszy nauczyciel w tutejszej szkole Jan Barys. Rozpoczęcie roku szkolnego odbyło się w dniu 21 lutego 1946 roku. W pierwszym dniu nauki było zapisanych 56 dzieci. Zakończenie roku odbyło się dnia 28 czerwca 1946 roku. Prezesem Komitetu Rodzicielskiego był ob. Iwanicki Stefan. Dnia 1 sierpnia 1946 roku mianowano nauczycielkę Fuglewicz Jadwigę, a 1 września nauczyciela Dudka Kazimierza. Rok szkolny 1946/47 rozpoczęto w dniu 3 września 1946 roku z najwyższą klasą - szóstą. Ogółem zapisanych było 152 dzieci. Do tutejszej szkoły uczęszczały wówczas dzieci z Mieczkowa, Bogdanowa, Bukowa, Gościsławia, z Pyszczyna i Zastróża. ... Dnia 16 stycznia 1947 roku zapoczątkowano dożywianie dzieci w szkole."

W roku 1962 z powodu dużej ilości uczniów i braku miejsca w szkole klasy V-VII przeniesiono do Bogdanowa. Mieszkańcy nie zgadzając się z tą decyzją w tym samym roku przystapili do rozbudowy szkoły. Pieniądze na budowę uzyskano głównie ze składek, z rozbiórki stodoły i obory, z których sprzedano materiał oraz z dotacji Powiatowej Rady Narodowej w Środzie Śląskiej. Już w następnym roku uroczyście otwarto nową część szkoły. W roku 1999 została ona przez ówczesne władze gminy Kostomłoty zlikwidowana. Wspominając o szkole należy również pamiętać o wieloletnich wychowawcach pracujących w niej: Zofi Bąk oraz Józefie i Stefani Kasak We wsi znajdowały się również dwa młyny. Oba leżące nad Strzegomką miały zmienną przeszłość. Młyn bliżej Bogdanowa sprzedany został w roku 1315 Cystersom z Lubiąża, którzy osiedlili się w Bogdanowie. Dopiero w roku 1328 młyn ten wrócił do Osieka jako własność prywatna. Także drugi młyn, bliżej Pszczyna, został zakupiony przez jednego z mieszkańców Osieka. Po tym jak urządzenia młyńskie zostały zniszczone przez powódź, młynarz kontynuował pracę za pomocą silnika diesel'owskiego. W młynie tym istniała także gospoda, która po II wojnie światowej upadła, a budynek rozebrali napływający mieszkańcy. Po obu młynach do obecnych czasów zachowały się ruiny i rowy młyńskie. Na północnym - zachodzie wsi, około 350 metrów od zwartych zabudowań, przy dawnej drodze do Jawora, znajdował się wiatrak zbudowany z drewna. Spłonął niestety wiosną 1945 roku na skutek działań wojennych.

Osiek był miejscem zamieszkania robotników z kopalni gliny w Rusku, fabryki chemicznej w Żarowie, a nawet zakładów przemysłowych i rzemieślniczych we Wrocławiu. Możliwe to było dzięki dobrym połączeniom komunikacyjnym (autobus pocztowy, kolej elektryczna). Ujmując procentowo zawody i działalność mieszkańców to: 

  • 42% zajmowało się rolnictwem, 
  • 18% rzemiosłem, 
  • 5% handlem i komunikacją, 
  • natomiast 24% pracowało w przemyśle.

Osiecki herb

W XIX wieku Osiek został podniesiony do rangi gromady - gminy. W związku z tym faktem miejscowość otrzymała herb, przedstawiający rzymską boginię sprawiedliwości - Temidę. Herb nawiązuje do nazwy miejscowości, która od XVII wieku wiąże się ze sprawiedliwością, aczkolwiek ironiczną. Według "Encyklopedii Staropolskiej" Osiek w XVII wieku zasłynął z zaszłego w nim incydentu. Nie wiadomo jednak o który Osiek chodzi, gdyż było ich w Polsce kilkanaście. Wiadomo jedynie, że było to miasteczko lub duża miejscowość. (Należy tu wykluczyć interesujący nas Osiek w powiecie Średzkim.) Incydent ten opisuje Wacław Potocki w "Jovialitates", pisząc:

"Jeden kowal w Osieku, dwu byli stalmaszy. Kowal konia ukradł; złapany miał wisieć. Długo na to osieckie prawo nie pozwala, Tu każe sprawiedliwość, tu zaś bez kowala, Niewygoda: na koniec, gdy się długo waha, Obwieszą za kowala drugiego stalmacha." W związku z tym gardłowym wyrokiem krążą w Polsce, obecnie mało znane, przysłowia i powiedzenia: Sprawiedliwość jak w Osieku; Gospodarstwo jak w Osieku, jeden w polu, a ośmiu w zasieku; Prawda osiecka; Ład jak w Osieku, itd.. Żaden dokument mówiący nam o nadaniu Osiekowi herbu do naszych czasów nie przetrwał lub nie został odnaleziony. Jednym argumentem na istnienie herbu Osieka jest pieczęć gminna z XIX wieku oraz twierdzenie, jak czytamy w "Alfabecie heraldycznym" Pawła Dudzińskiego, że "herby wiejskie pochodzą przeważnie z XIX wieku, kiedy to nadano gminom, zwanym inaczej gromadami uprawnienia samorządowe. Jest to zjawisko charakterystyczne dla Śląska i Małopolski: treścią tych herbów są przeważnie narzędzia rolnicze, motywem wielu z nich - godła nawiązujące do nazwy miejscowości". W roku 1998 herb uchwałą władz miejscowych został przywrócony. Po II wojnie światowej w Osieku zostały utrzymane kompetencje gromady - gminy poprzez utworzenie Gromadzkiej Rady Narodowej.

Osiek od XIV wieku był siedzibą parafii katolickiej, utworzonej wraz z wybudowaniem kościoła w roku 1315. Niektóre źródła jako pierwszą datę wybudowania kościoła podają rok 1350. Od początku XX wieku we wsi znajdował się również Dom zakonny Sióstr Elżbietanek. W roku 1988 wybudowany został w środkowej części miejscowości duży Ośrodek Kultury i Sportu im. Wincentego Witosa, w którym znalazły siedzibę Ludowy Zespół Sportowy, Wiejskie Koło Gospodyń, filia ZSL (obecnego Polskiego Stronnictwa Ludowego) - już nieistniejąca oraz nieistniejący "Klub rolnika". W ośrodku miała być umieszczona Biblioteka Publiczna, jednak jej księgozbiory umieszczono przy Szkole Podstawowej.

W latach 1998-2000 ukazywał się w Osieku raz w miesiącu biuletyn informacyjny "Sygnały MS"- miesięcznik wydawany w niskim nakładzie przez funkcjonujący przy Ochotniczej Straży Pożarnej klub "Młodego Strażaka".

 

Część materiału (do 1945 roku) opracowana na podstawie: Schlesische Heimat, Stadt und Kreis Neumarkt, 5. Auflage 1994, Erarbeitet, zusammengestellt und herausgegeben von Neumarkter Verein e. V. Hameln, Hameln 1985