Mieczków

Historyczne nazwy miejscowości:

Meckow – 1310; Mexscow – 1315; Meczcow – 1335; Metschke (parochia) – 1677; Metzkau – 1743; Metschkau – 1785, do 1945

 

Historia miejscowości

Najstarsze wzmianki źródłowe o Mieczkowie pochodzą z początku XIV w. Wiadomo, że w 1310 r. część miejscowości należała do klasztoru św. Wincentego we Wrocławiu. W dokumencie z 1315 r. jako świadek został wymieniony sołtys Hermann von Mexscow. 

Kościół w Mieczkowie wymieniony został po raz pierwszy w 1335 r. w registrze dziesięcin nuncjusza Galharda de Cerceribus. W czasie reformacji kościół służył ewangelikom. Od 1654 r. w świątyni odprawiano nabożeństwa dla wiernych obu wyznań, a na cmentarzu przykościelnym chowano zmarłych obu konfesji. W latach 1654-1662 nabożeństwa w kościele odprawiał proboszcz z Pichorowic, natomiast w 1680 r. – proboszcz z Osieka. W 1845 r. uposażenie kościoła wynosiło 56 morgów pół i 1 i ½ morgi łąk.

Zbór ewangelicki w Mieczkowie (tzw. Bethaus) wzniesiony został ze środków gminy protestanckiej w 1742 r. Poświęcenie nastąpiło 30 października tego samego roku. Była to budowla drewniana, o prostej bryle, na rzucie prostokąta, nakryta dachem dwuspadowym. Jej wygląd znany jest z rysunku Wernera. Pierwszym pastorem w Mieczkowie był Gottlieb Sommer. W 1859 r. budowla ta uległa zawaleniu i została rozebrana, w związku z czym nabożeństwa zostały czasowo przeniesione do kościoła katolickiego. 

Oddzielna parafia ewangelicka w Mieczkowie powstała w 1864 r. – wcześniej był to kościół o randze filalnego parafii ewangelickiej w Osieku. W tym roku gmina ewangelicka uzyskała zgodę na budowę nowej świątyni, której kolatorem był baron von Buddenbrock. Rodzina baronów von Buddenbrock sprawowała patronat nad kościołem również w kolejnych latach. Do 1867 prowadzone były prace przy budowie nowego kościoła ewangelickiego, w miejscu po rozebranym drewnianym zborze. W tym czasie nabożeństwa były odprawiane w kościele katolickim. W 1867 nowa świątynia została poświęcona. Kościół otrzymał podobno pierwszy na Śląsku stalowy dzwon. Do parafii należały wówczas 2 morgi ziemi. Po II wojnie światowej kościół nie był użytkowany; przejęty został przez GS na magazyn zboża; obecnie nadal pełni funkcje magazynowe.

W 1743 r. na niezabudowanym wcześniej placu wiejskim wzniesiono pierwszą plebanię. Kolejny budynek plebanii – zachowany do czasów wojny, znany z archiwalnych fotografii wybudowano w 1844 r. 

W 1886 r. założono cmentarz ewangelicki. W tym roku miał miejsce pierwszy pochówek mieszkańca tego wyznania na nowym cmentarzu. 

Szkoła ewangelicka w Mieczkowie założna została w 1742 r. W 1775 r. ustanowiona została przez Johanna Heinricha Wilhelma Jobsta, barona von Buddenbrock fundacja 1000 talarów na wydatki szkolne i cele dobroczynne. Była to szkoła z jednym nauczycielem; w 1830 r. był wzmiankowany dodatkowo nauczyciel pomocniczy. 

W literaturze znajdują pojawiły się informacje, że 1 połowie XVII w. wieś i tutejsze dominium należało do biskupa wrocławskiego. Wiadomo następnie, że wieś należała do Heinricha vom Mühlheim w latch 1654-57 oraz później do barona Johanna Christopha von Schweidniz, zmarłego w 1698 r. Po jego śmierci wieś została przyłączona do dóbr w Pielaszkowicach. Z majatków w Mieczkowie, Pielaszkowicach z folwarkiem Johnsdorf i Sokolnikach (Zuckelnick) utworzony został fideikomis, którego właścicielami byli: w 1740 r. – baron von Nostitz, w 1742 r. – Beate Abigail von Nostitz z domu Siegroth, generałowa von Buddenbrock, po jej smierci w 1771 r. generał, rycerz zakonu joannickiego (maltańskiego) i szef korpusu kadetów baron Johann Heinrich Wilhelm Jobst von Buddenbrock; od 22.11.1781 r. baron Wilhelm Dittrich von Buddenbrock; następnie dobra przekształcone w majorat pozostawały w posiadaniu kolejnych przedstawicieli rodu: w 1886 r. radcy regencji barona Maximiliana von Buddenbrock, a od 1912 r. barona Ericha von Buddenbrock. Dominium miało mieć prawo patronatu nad oboma kościołami. Informacje te nie znajdują potwierdzenia w księgach adresowych, gdzie majątek w Pläswitz wymieniany jest wspólnie wyłącznie z folwarkiem Johnsdorf. 

W XVII w. w miejscowości wzmiankowano 2 domy parafialne, 2 szkoły, 17 gospodarstw kmiecych, 14 zagrodniczych i 3 chałupnicze. Łącznie wieś zamieszkiwało 274 mieszkańców. Do dominium należała piekarnia, rzeźnia oraz wyszynk. W 1677 r. Mieczków posiadał 39 domów. W 1785 r. w należącym do okręgu strzegomskiego Mieczkowie znajdowało się 17 gospodarstw kmiecych, 14 zagrodniczych, 3 chałupnicze, wśród ludności odnotowano rzemieślników, m.in. szewca, krawca i tkacza. Miejscowość liczyła wówczas 274 mieszkańców wyznania ewangelickiego. Do dominium należały browar, karczma, piekarnia i rzeźnia.  W 1830 we wsi znajdowało się wolne sołectwo, 57 domostw, wiatrak, miejscowość liczyła 374 mieszkańców, w tym 34 wyznania katolickiego. W 1845 r. we wsi odnotowano 62 domy, 425 mieszkańców (w tym 37 wyznania katolickiego), wiatrak, gorzelnię, dwa wyszynki, wśród ludności 16 rzemieślników i 2 kramarzy.   

Do gminnej części wsi należało wolne sołectwo, określane później jako dziedziczne. W latach 1891-94 – dziedziczne sołectwo (wówczas nr 1) łącznie z areałem liczącym 79 ha gruntu należało do spadkobierców rodziny Dorn. W 1898 r. jako właściciel wzmiankowany był Heinrich Dorn, w latach 1902-1905 jego spadkobiercy; następnie w latach 1909-1926 Wilhelm Schulze oraz od 1927 r.  Hugo Schmidt z Samborza. Areał pól uprawnych wzrósł przed wojną do 150 ha. Sołectwo specjalizowało się w hodowli bydła; uprawiano buraki cukrowe, pszenicę i gatunki jęczmienia do produkcji piwa; w 1927 r. została odnotowana intensywna uprawa warzyw. 

W Mieczkowie wykształciły się duże gospodarstwa liczące od 31 do 113 ha (w 1922 r. 10 gospodarstw, w 1930 r. – 12).

W 1903 r. założono w Mieczkowie spółdzielnię mleczarską. W 1913 r. wzniesiono zabudowania nowej mleczarni. 

W 1905 r. założona została w miejscowości stacja diakonis dla gmin w Mieczkowie i Pielaszkowicach. Przy stacji później znajdowało się również przedszkole. 

W 1905 wieś liczyła 500 mieszkańców, w 1941 – 521. W wyniku reformy administracyjnej w 1936 r.Mieczków został włączony do okręgu średzkiego. W nocy z 17 na 18 lutego 1945 r. spalił się ewangelicki dom parafialny, młyn i wiele domów.

 

Rozwój i analiza układu przestrzennego miejscowości

Wieś założona jest wzdłuż drogi prowadzącej z Gościsławia do Wichrowa i dalej do Kostomłotów na osi południowy zachód – północny wschód. Na zachodnim skraju miejscowości droga z Gościsławia łączy się z drogą prowadząca z Pielaszkowic. W centrum miejscowości główna droga wiejska krzyżuje się z drogą wiodącą z Osieka i Sokolnik.

Zasięg zabudowy siedliskowej wykształcony w okresie nowożytnym widoczny na mapie z 1826 r.  utrzymany jest w zasadzie do dzisiaj.

W układzie przestrzennym miejscowości wyróżnia się wydłużone, rozległe nawsie. Nawsie zabudowane jest w szerszej, zachodniej części. Na jego zachodnim skraju usytuowany jest otoczony murem kościół katolicki. W niewielkiej odległości na wschód, przy drodze otaczającej nawsie od północy, wzniesiony został kościół ewangelicki. Wschodnia część nawsia pozostaje niezabudowana, jej środkiem płynie ciek wodny.  W centrum miejscowości, na niezabudowanym placu, w 1999 r. ustawiony został fragment pomnika wojennego, wzniesionego po 1871 r., w postaci fragmentu kolumny na prostopadłościennym cokole. 

W niewielkiej odległości na północ od kościoła, poza siedliskiem wsi został założony na wydłużonym planie cmentarz – pierwotnie ewangelicki. Od strony kościoła na cmentarz prowadzi aleja. 

Zabudowę Mieczkowa tworzą okazałe, dawne zagrody kmiece, z zabudową skupioną wokół czworobocznych dziedzińców gospodarczych powstałą głównie w 3 ćw. XIX w. Zwracają uwagę domy mieszkalne sięgające trzech kondygnacji. 

Po południowej stronie nawsia wyróżniają się gospodarstwa o numerach 8, 9, 13 i 18, natomiast po północnej stronie – 27, 34, 38, 40, 44, 45 i 47.

We wschodniej części miejscowości, po południowej stronie drogi wiejskiej znajdują się wzniesione w początkach XX w. zabudowania mleczarni (obecnie w budynku administracyjnym mieści się przedszkole). Na wschodnim skraju miejscowości powstały zabudowania fabryczne – pochodzą zapewne z końca lat 30. XX w. (nie zostały oznaczone na mapie topograficznej z 1936 r.).

Główna droga wiejska brukowana.

 

Najważniejsze elementy układu przestrzennego:

Kościół filialny p.w. św. Andrzeja Boboli, wzniesiony ok. 1500 r., przebudowywany ok. poł. XVII w., w 1915 r., w 1927 r., remontowany w latach 1980, 1988, 1994. Kościół orientowany, murowany z cegły i tynkowany. Korpus założony na planie prostokąta, z prostokątnym prezbiterium. Bryła kościoła rozczłonkowana niższym prezbiterium i zakrystią od północy, siedmiokondygnacyjną wieżą od zachodu oraz kruchtą od południa. Prezbiterium i wieża oskarpowane. Korpus kościoła kryty dachami dwuspadowymi o pokryciu dachówką ceramiczną; wieża nakryta ostrosłupowym hełmem krytym blachą, zwieńczona kulą, krzyżem i chorągiewką z datą „1927” i krzyżem. Wnętrze kościoła salowe, nakryte płaskim stropem z fasetą, prezbiterium nakryte sklepieniem krzyżowym z wyciągniętymi szwami, w kruchcie południowej sklepienie kolebkowe z lunetami, natomiast w zakrystii – sklepienie kolebkowe. W kruchcie południowej zamurowane wejście przez ostrołuczny, piaskowcowy, gotycki portal z ok. 1500 r.

Najważniejsze elementy wyposażenia kościoła: ołtarz główny, neogotycki, ok. 1915 r., sakramentarium, ok. 1500 r., ambona, manierystyczna, ok. 1600 r., empora muzyczna, manierystyczna, ok. 1600 r., portal zakrystii, ok. 1500 r., chrzcielnica, gotycka, ok. 1500 r., dzwon, ok. 1500 r., neogotyckie przeszklenia okien. 

Cmentarz przykościelny wokół kościoła na planie owalu zbliżonego do koła, otoczony średniowiecznym murem z kamienia łamanego. W południowym odcinku muru brama ujęta dwoma wysokimi słupami o przekroju kwadratowym, murowanymi i tynkowanymi, nakrytymi czapami w formie niskich, czterospadowych daszków ceramicznych zwieńczonych metalowymi krzyżami. Cmentarz obsadzony obrzeżnie lipami, alejka prowadząca do kościoła – żywotnikami. 

Pełniący obecnie funkcję magazynu kościół ewangelicki znajduje się w miejscu pierwotnego zboru ewangelickiego wzniesionego w tym miejscu w 1742 r. Budowla neogotycka, orientowana. Kościół murowany z cegły, tynkowany, wzniesiony na planie prostokąta, z trzema wielobocznymi absydami (środkowa wyższa) stanowiącymi zamknięcie bryły kościoła od strony wschodniej oraz założoną na planie kwadratu wieżą od strony zachodniej. Korpus kościoła nakryty jest dachem dwuspadowym z pokryciem ceramicznym, IV-kondygnacyjna wieża kryta graniastosłupowym hełmem pokrytym blachą, ujętym u nasady rodzajem wieżyczek zakończonych wysokimi ostrosłupowymi hełmami. Wnętrze kościoła salowe. Kościół zachowany w złym stanie i zagrożony dalszą dewastacją. Brak tynków zewnętrznych, do elewacji zachodniej wieży dobudowana współczesna rampa z wiatą.

Cmentarz ewangelicki, założony w 1886 r., wysunięty jest na północ od siedliska wsi. Od strony wsi na teren cmentarza prowadzi aleja lipowa. Przejście prowadzi przez wzniesioną przy drodze okazałą, wolnostojącą ceglaną bramę o formach neogotyckich. Cmentarz założony jest na planie prostokąta i otoczony ceglanym murem. Od południa na teren cmentarza wejście prowadzi przez ceglaną bramę ujętą słupami zakończonymi motywem kul i krzyżami. Na murze cmentarza zachowane są liczne płyty oraz przyścienne grobowce o znaczeniu historycznym.  Główną oś cmentarza wyznacza aleja lipowa. Na terenie cmentarza, w jego północnej części znajduje się kaplica przedpogrzebowa o formach modernistycznych, wzniesiona ok. 1920 r., założona na planie prostokąta, ze schodkowym szczytem oraz wejściem zamkniętym łukiem ostrym. 

Współcześnie rozbudowany budynek szkoły ewangelickiej (nr 14) znajduje się w środkowej części wsi, po południowej stronie drogi. Projekt budowy nowej szkoły ewangelickiej opatrzony został datą 16.10.1926 r. 

 

Zagadnienia konserwatorskie

Wykaz obiektów objętych wojewódzką i gminną ewidencją zabytków oraz proponowanych do objęcia gminną ewidencją zabytków.

Zespół kościoła filialnego p.w. św. Andrzeja Boboli

Kościół filialny p.w. św. Andrzeja Boboli, mur., ok. 1500 r., przebud. ok. poł. XVII w., 1915 r., 1927 r., remont. 1980, 1988, 1994. 

Nr rej. A/1164/1660 z dn. 07.05.1966 r. 

[WEZ]

Cmentarz przykościelny, zał. XVI w. [WEZ]

Mur cmentarny, kam., XVI-XX w. [WEZ]

Cmentarz przykościelny wraz z murem cmentarnym i zespołem nagrobków kwalifikuje się do objęcia ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków.

Zespół kościoła ewangelickiego nr 37

Kościół ewangelicki, obecnie magazyn, mur., nr 37, 1867 r., po 1948 r. opuszczony. 

[WEZ]

Nr rej. 658/W z dn. 15.11.1991 r. 

(obiekt wpisany do rejestru zabytków w granicach działki nr 31/2) 

Wystrój kościoła [WEZ]

Cmentarz ewangelicki, obecnie parafialny, zał. 1886 r. [WEZ]

Nagrobek na cmentarzu [WEZ]

Kaplica cmentarna, mur., ok. 1920 r. [WEZ]

Ogrodzenie z bramą i zespołem nagrobków, mur., ok. 1886 r. [WEZ]

Aleja, zał. ok. 1886 r. [WEZ]

Zespół cmentarza ewangelickiego wraz z bramami, murem granicznym, zespołem nagrobków oraz aleją prowadzącą na cmentarz od strony kościoła ewangelickiego kwalifikuje się do objęcia ochroną prawną poprzez wpis do rejestru zabytków.

Szkoła ewangelicka, obecnie szkoła podstawowa, nr 14, mur., projekt 1926 r., 1928, rozbud. ok. 1980 r. [Archiwum Państwowe we Wrocławiu, zespół: Kartografia Rejencji Wrocławskiej, sygn. II/567]. 

Zespół mleczarni

Budynek administracyjny, nr 3, mur., 1905 r.

Budynek mieszkalno-gospodarczy nr 4, mur., 1905 r. 

Dom mieszkalny nr 7, mur., ok. 1860 r.

Zagroda nr 8

Dom mieszkalny nr 8, mur., 3 ćw. XIX w.

Dom mieszkalny nr 8a, mur. 3 ćw. XIX w.

Stodoła, przy nr 8, mur. 3 ćw. XIX w.

Budynek inwentarski, przy nr 8, mur. 3 ćw. XIX w.

Zagroda nr 9, 10

Dom mieszkalny nr 9, mur., 3 ćw. XIX w.

Dom mieszkalny nr 10, mur., 3 ćw. XIX w.

Stodoła, przy nr 9, 10, mur. 3 ćw. XIX w.

Budynek inwentarski, przy nr 9, 10, mur. 3 ćw. XIX w.

Budynek gospodarczy, przy nr 9, 10, mur. 3 ćw. XIX w.

Zagroda nr 13

Dom mieszkalny nr 13, mur., 3 ćw. XIX w.

Stodoła, przy nr 13, mur. 3 ćw. XIX w.

Budynek gospodarczy, przy nr 13, mur. 3 ćw. XIX w.

Budynek inwentarski, przy nr 13, mur. 3 ćw. XIX w.

Zagroda nr 18

Dom mieszkalny nr 18, mur., 3 ćw. XIX w.

Dom mieszkalno-gospodarczy nr 18, mur., 3 ćw. XIX w.

Budynek gospodarczy, przy nr 18, mur. 3 ćw. XIX w.

Budynek gospodarczy, przy nr 18, mur. 3 ćw. XIX w.

Stodoła z wozownią, przy nr 18, mur. 3 ćw. XIX w.

Brama, mur. 3 ćw. XIX w.

Zespół willi nr 20

Willa nr 20, mur., ok. 1915 r.

Mur graniczny z bramą, mur.,  ok. 1915 r.

Dom mieszkalny nr 25, mur., ok. 1915 r.  – obiekt w znacznym stopniu utracił wartości zabytkowe

Dom mieszkalny nr 26, mur., 3 ćw. XIX w.

Zagroda nr 27

Dom mieszkalny nr 27, mur., 3 ćw. XIX w.

Budynek gospodarczy, przy nr 27, mur. 3 ćw. XIX w.

Stodoła, przy nr 27, mur. 3 ćw. XIX w.

Brama, mur. 3 ćw. XIX w.

Zagroda nr 34

Dom mieszkalny nr 34, mur., 3 ćw. XIX w.

Stodoła, przy nr 34, mur. k. XIX w.

Budynek inwentarski, przy nr 34, mur., 3 ćw. XIX w.

Zagroda nr 38

Dom mieszkalno-gospodarczy nr 38, mur., 1908 r.   

Budynek gospodarczy, przy nr 38, mur. 3 ćw. XIX w.

Budynek gospodarczy, przy nr 38, mur. 3 ćw. XIX w.

Stodoła, przy nr 38, mur. 3 ćw. XIX w.

Zagroda nr 40

Dom mieszkalny nr 40, mur., ok. 1915 r.

Dom mieszkalno-gospodarczy nr 40, mur., 3 ćw. XIX w.   

Dom mieszkalno-gospodarczy nr 40, mur., 3 ćw. XIX w.   

Mur graniczny, mur., k. XIX w.

Dom mieszkalny nr 42, mur., ok. 1860 r..

Dom mieszkalny nr 43, mur., ok. 1860 r..

Zagroda 44, 45

willa nr 44, mur., 3 ćw. XIX w.

Dom mieszkalno-gospodarczy nr 45, mur., 3 ćw. XIX w.

Stajnia i stodoła, przy nr 45, mur. 3 ćw. XIX w.

Ogrodzenie z bramą, mur. 3 ćw. XIX w.

Dom mieszkalny nr 47, mur., ok. 1860 r..

Suszarnia buraków cukrowych, obecnie hala fabryczna, mur., k. l. 30. XX w.

Kolumna – fragment pomnika poległych w wojnie 1870-1871, ustawiona w 1999 r., granit

 

Bibliografia:

Tekst: Studium wartości kulturowych Gminy Kostomłoty, Powiat Średzki, woj. dolnośląskie, tom I, Autorzy opracowania: Bogna Oszczanowska, Beata Sebzda, Donata Trenkler, Wrocław 2010 - (udostępniony przez Urząd Gminy Kostomłoty)